شکاف میان شنیدن خطر و واکنش به خطر

به گزارش تهران رسانه ؛ الهه خوانساری- پژوهشگر و مشاور رسانه و جنگ شناختی نوشت؛ در جنگ، همیشه برای بی‌اثر کردن یک هشدار گاهی کافی است صدای آن در ازدحام «خبر فوری»‌های بی‌اعتبار گم شود. آن‌وقت ممکن است روزی که تهدید واقعی نزدیک می‌شود، مردم هشدار را بشنوند اما اقدام مناسب نکنند. این شکاف میان شنیدن خطر و واکنش به خطر، یکی از آسیب‌پذیری‌های کمتر دیده‌شده جامعه در بحران است.

هفته پدافند غیرعامل با شعار پدافند مردم‌محور، ایران پایدار فرصتی است تا حفاظت را فراتر از ساختمان‌ها، شبکه‌های انرژی و زیرساخت‌ها ببینیم. جامعه برای عبور از بحران، علاوه بر امکانات فیزیکی، به نظام اطلاع‌رسانی قابل اعتماد و شهروندانی نیاز دارد که بتوانند خطر واقعی را از هیاهوی رسانه‌ای تشخیص دهند.

در ادبیات علمی، «فرسودگی هشدار» به کاهش حساسیت یا پاسخ‌گویی در مواجهه با هشدارهای متعدد و غالباً غیرضروری اشاره دارد. پدیده مرتبط دیگری، «اثر چوپان دروغگو» است که براساس آن، تجربه هشدارهای اشتباه می‌تواند در برخی شرایط تمایل به پیروی از هشدارهای بعدی را تضعیف کند. پژوهش‌ها البته نشان می‌دهند این رابطه همیشه یکسان نیست و در آن میزان اعتماد، کیفیت پیام و نحوه توضیح عدم‌قطعیت نیز اهمیت دارد.

در فضای جنگی، مرز میان خبر، پیش‌بینی و هشدار عملی اغلب مخدوش می‌شود. کانالی از حمله قریب‌الوقوع می‌نویسد، صفحه‌ای تصویری قدیمی را به امروز نسبت می‌دهد و رسانه‌ای دیگر هر تحلیل احتمالی را با عنوان فوری منتشر می‌کند. نتیجه لزوماً ترس بیشتر نیست بلکه گاهی خستگی، بی‌اعتمادی و جمله آشنای «این حرف‌ها را زیاد شنیده‌ایم» است. آنچه خطر را تشدید می‌کند، بی‌توجهی به هشدار معتبر در میان انبوه ادعاهای تأییدنشده است.

راه‌حل، خاموش‌کردن هشدارها یا توصیه به بی‌خبری نیست و به هیچ عنوان توصیه هم نمی شود.

پدافند شناختی باید سه سطح داشته باشد:

در سطح رسانه، انتشار خبر بحران نیازمند انضباط حرفه‌ای است یعنی حواسمان به تفکیک «تأییدشده» از «در حال بررسی»، ذکر زمان و محدوده جغرافیایی، معرفی منبع مسئول و پرهیز از تیترهای اضطراب‌آفرینِ بی‌پشتوانه باشد.

یک هشدار خوب باید به سه سؤال پاسخ دهد: چه خطری وجود دارد؟ چه کسانی ممکن است در معرض آن باشند؟ اکنون چه اقدام مشخصی لازم است؟ رسانه‌ای که فقط نگرانی تولید می‌کند و راه اقدام نشان نمی‌دهد، مأموریت اطلاع‌رسانی بحران را کامل انجام نداده است.

در سطح مدیریت بحران، هماهنگی نهادهای مسئول ضروری است. پیام‌های متناقض، تأخیر در اصلاح اطلاعات اشتباه و سکوت در برابر پرسش‌های عمومی، اعتماد را فرسوده می‌کند. اطلاع‌رسانی باید سریع، صادقانه، قابل دسترس و همراه با توضیح درباره چیزهایی باشد که هنوز معلوم نیست. به‌روزرسانی منظم و مسیر روشن برای دریافت هشدارهای رسمی، به‌اندازه خود هشدار اهمیت دارد.

در سطح خانواده، یک قاعده ساده کارساز است؛ پیش از بازنشر، منبع و تاریخ را بررسی کنیم. پیش از تصمیم، تفاوت خبر و دستورالعمل ایمنی را بشناسیم و پیش از وقوع بحران، برای تماس اضطراری، داروهای ضروری و نیازهای اعضای خانواده برنامه داشته باشیم. البته هنگام دریافت هشدار رسمی و فوریِ مرتبط با خطر جانی، باید بی‌درنگ توصیه‌های حفاظتی را اجرا کرد، نه اینکه برای راستی‌آزمایی شبکه‌های اجتماعی معطل ماند.

یک پیشنهاد اجرایی نیز تدوین شناسنامه هشدار برای پیام‌های اضطراری است به ترتیب که هر پیام باید مرجع صادرکننده، نوع خطر، محدوده مکانی و زمانی، اقدام حفاظتی و زمان به‌روزرسانی بعدی را مشخص کند.

مقاومت شناختی یعنی نه اسیر وحشت شویم و نه به خطر عادت کنیم. اگر ترس بی‌قاعده تصمیم را فلج می‌کند، بی‌تفاوتی نیز فرصت اقدام را می‌گیرد. در پدافند غیرعامل، سرمایه اصلی فقط داشتن هشدار نیست بلکه حفظ اعتماد به هشدار و توان تبدیل آن به رفتار درست است. جامعه تاب‌آور، جامعه‌ای است که صدای خطر را از سروصدای رسانه‌ای تشخیص می‌دهد.